این همان پرسشی است که آروید بل ، دانشمند علوم سیاسی سابق دانشگاه هاروارد و بنیانگذار شرکت انادیر هُرایزن، با سامانه نورث استار به دنبال پاسخ دادن به آن است. بل که در مصاحبهای گفته است:«میخواهم شبیهسازی کنم چه چیزی جهان را میشکند.نمیخواهم جهان را بشکنم»،معتقد است که هوش مصنوعی میتواند انقلابی در پیشگیری از جنگها ایجاد کند.
در جهان امروز که تنشهای ژئوپلیتیکی از خاورمیانه تا شرق اروپا در حال گسترش است، فناوریهای نوین فرصتی بیسابقه برای پیشگیری از درگیریهای مسلحانه فراهم آوردهاند. پلتفرم نورث استار که پروفسور سابق هاروارد، آروید بل و با همکاری فیزیکدان برنده جایزه نوبل، فرنک دالنوکی-ورش، در شرکت انادیر هُرایزن توسعه داده است، نمونهای از نسل جدید ابزارهای «فناوری صلح » محسوب میشود. این سامانه با ایجاد «همزادهای دیجیتالی» از رهبران جهان، رفتار آنها را در سناریوهای مختلف بحرانی شبیهسازی کرده و به سیاستگذاران امکان میدهد پیش از وقوع بحران، پیامدهای تصمیمات خود را پیشبینی کنند. این مقاله به بررسی معماری فنی، کاربردهای عملی، دستاوردهای مستند و چالشهای پیش روی این سامانه میپردازد و چشمانداز استفاده از هوش مصنوعی در دیپلماسی پیشگیرانه را ترسیم میکند.
همزاد دیجیتالی رهبران جهان؛ شبیهسازی تصمیمهای سیاسی
هسته اصلی سامانه نورث استار، ایجاد «همزاد دیجیتالی» از رهبران جهان است. همزاد دیجیتالی یا دوقلوی دیجیتال یک نسخه مجازی و زنده از یک پدیده واقعی است که پیوسته با دادههای واقعی بهروز میشود و رفتار نمونه واقعی را شبیهسازی میکند. اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم: انگار از یک دستگاه، ساختمان، کارخانه یا حتی یک انسان، یک «همزاد داخل دنیای دیجیتال» ساخته باشیم که همیشه در حال دنبال کردن وضعیت نسخه واقعی است. حالا این فناوری در سامانه نورث استار برای نخستین بار در مقیاس وسیع برای شبیهسازی رفتار بازیگران ژئوپلیتیک بکار گرفته شده است، بگونهای که برای هر رهبر خاص یک مدلی محاسباتی در قالب همزاد دیجیتالی ساخته میشود که شخصیت، الگوهای تصمیمگیری، محدودیتهای شناختی و حتی عوامل فیزیولوژیک مانند کمبود خواب را در خود جای میدهد. این سیستم از الگوریتمهای پیشرفته یادگیری ماشین و مدلهای ریاضی استفاده میکند که هزاران متغیر را تحلیل میکنند: از وضعیت جسمی و شخصیت فرد گرفته تا محیط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی پیرامون او.
نورث استار میتواند همزمان هزاران شبیهسازی را اجرا کند، که هر یک از آنها نسخههای ظریف و متفاوت یک سناریو را بررسی میکند. برای مثال، این سیستم میتواند بررسی کند که چگونه پاسخ یک رهبر تغییر میکند اگر دیر به جلسه برسد یا اطلاعات را در ترتیبی متفاوت دریافت کند، زیر فشار رسانههای داخلی باشد یا دچار کمبود خواب شده باشد. رابط کاربری این سامانه به گفته طراحان آن، شبیه یک بازی رایانهای کلاسیک است و متنهای مفصلی را نمایش میدهد که توالی رویدادها را در دنیای شبیهسازیشده توصیف میکنند.
بازسازی بحرانهای جهانی در آزمایشگاه هوش مصنوعی
تحلیلگران معتقدند این سامانه میتواند به سیاستگذاران کمک کند پیامدهای اقدامات نظامی مختلف را پیش از اجرا ارزیابی کنند و این احتمال هست که نورث استار برای شبیهسازی سناریوهای مختلف حمله امریکا و اسراییل به ایران نیز بکار گرفته شده باشد.
یکی از مهمترین موارد استفاده مستند از نورث استار، شبیهسازی پیامدهای اعمال منطقه پرواز ممنوع بر فراز اوکراین در سال۲۰۲۲ بود. این سامانه پیشبینی کرد که چنین اقدامی با ۶۰ درصد احتمال منجر به تشدید بیشتر درگیری از سوی روسیه خواهد شد. جالبتر آنکه نورث استار نه تنها یک عدد ارائه داد، بلکه یک گزارش اطلاعاتی شبیهسازیشده از سرویس اطلاعات خارجی روسیه نیز تولید کرد که اقدامات احتمالی روسیه در سناریوی تشدید را شرح میداد. متن این گزارش به این صورت بود: «طی ۲۴ ساعت گذشته، حملات دقیقی را علیه تمرکز نیروهای دشمن و تجهیزات نظامی انجام دادهایم و انبارهای مهمات، مراکز ارتباطی و زیرساختها را منهدم کردهایم.»
بل معتقد است که اگر کندی در سال ۱۹۶۲ به ابزاری مانند نورث استار دسترسی داشت، به جای ۱۳ روز، شش ماه فرصت برای پاسخگویی به بحران میداشت. این ادعا نشاندهنده جاهطلبی اصلی سامانه است: تبدیل «واکنش به بحران» به «پیشگیری از بحران» از طریق هشدار زودهنگام.
یکی از قابلیتهای منحصربهفرد نورث استار، شناسایی این موضوع است که کدام رهبران ممکن است در شرایط بحرانی به کانالهای ارتباطی مخفی و غیررسمی توجه داشته باشند. این اطلاعات برای دیپلماتها و میانجیگران ارزش حیاتی دارد.
جایگاه همزاد دیجیتالی رهبران در اقتصاد «فناوری صلح»
انادیر هُرایزن در حوزهای فعالیت میکند که بتازگی «فناوری صلح » نام گرفته است. برایان آبرامز، یکی از سرمایهگذاران این شرکت، چشمانداز توسعه این حوزه را با روند توسعه فناوری اقلیم در یک دهه پیش همانند میداند: «فناوری صلح به دنبال بازاری عظیم است. اگر به فناوری اقلیم نگاه کنید، یک دهه پیش این فضا بسیار کوچک بود و حتی به این نام خوانده نمیشد. امروز سالانه حدود ۵۰ میلیارد دلار در فناوری اقلیم سرمایهگذاری میشود.»
بر پایه گزارش موسسه اقتصاد و صلح ، هزینه جنگها برای اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۹ تریلیون دلار بوده است – معادل ده برابر تولید ناخالص داخلی اسپانیا. این رقم نشاندهنده پتانسیل عظیم اقتصادی ابزارهایی است که میتوانند از وقوع درگیریها پیشگیری کنند.
انادیر هُرایزن این سامانه را افزون بر دولتها و سازمانهای دیپلماتیک، به مدیران ریسک شرکتی نیز پیشنهاد میکند. این مدیران میتوانند اثرات ناآرامیهای سیاسی و اجتماعی بر کسبوکار خود را شبیهسازی کنند و ماهها پیش از وقوع بحران، برنامههای کاهش ریسک را اجرا کنند.
پیشبینی جنگ یا بهانهای تازه برای جنگ؟
با وجود ظرفیتهای امیدوارکننده نورث استار در تحلیل بحرانها و پیشبینی احتمال وقوع جنگ، این فناوری با پرسشها و نگرانیهای جدی روبهروست. هرچه نقش هوش مصنوعی در تصمیمسازیهای امنیتی پررنگتر میشود، مسئله اعتماد، شفافیت، مسئولیتپذیری و امکان خطا اهمیت بیشتری پیدا میکند. به همین دلیل، منتقدان معتقدند چنین سامانههایی نباید تنها بعنوان ابزارهای نجاتبخش دیده شوند، بلکه باید پیامدهای سیاسی، اخلاقی و امنیتی استفاده از آنها نیز با دقت بررسی شود.
۱. خطر اتکای بیش از حد
یکی از جدیترین نگرانیها درباره سامانههایی مانند نورث استار، اتکای افراطی سیاستگذاران به پیشبینیهای هوش مصنوعی است. منتقدان هشدار میدهند که دولتها ممکن است بر اساس پیشبینیهای غلط، تصمیمات شتابزده و حتی فاجعهباری اتخاذ کنند که خود آغازگر جنگی باشد که قصد جلوگیری از آن را داشتند.
۲. ماهیت مبهم فناوری و منابع مالی
برخی از منتقدان نسبت به ماهیت غیرشفاف این فناوری و منابع مالی آن ابراز نگرانی کردهاند. این نگرانی وجود دارد که سرمایهگذاران این حوزه ممکن است ارتباطاتی با صنایع دفاعی داشته باشند و اهداف پشت این فناوری صرفاً بشردوستانه نباشد.
۳. محدودیتهای ذاتی پیشبینی
خود بل نیز اذعان دارد که نورث استار «آینده را ۱۰۰درصد دقیق پیشبینی نمیکند، بلکه بر اساس مدلها احتمالات را ارزیابی میکند.» سوال اساسی این است که آیا خطای پیشبینی در چنین حوزه حساسی میتواند قابل قبول باشد؟
۴. خطر سو استفاده
همان ابزاری که برای پیشگیری از جنگ طراحی شده، در صورت افتادن به دست رژیمهای تهاجمی میتواند برای توجیه اقدامات نظامی استفاده شود. یک کشور میتواند با استناد به پیشبینیهای سامانه (که احتمالاً قابل دستکاری هم هستند) آغاز یک درگیری را توجیه کند.
نورث استار؛ اشتراک نام، تفاوت مأموریت
توجه به این نکته ضروری است که نام «نورث استار» برای دو سامانه کاملاً متفاوت بکار رفته است که نباید با یکدیگر اشتباه شوند: سامانه نورث استار وزارت خارجه آمریکا که در آوریل ۲۰۲۴ راهاندازی شد، صرفهجویی ۱۸۰,۰۰۰ ساعت کاری در سال را برای تیمهای دیپلماسی عمومی به همراه داشته و به گفته سفیر اریک گارستی، «حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد از زمان افسران ما را آزاد کرده است.» این سامانه بیشتر بر تحلیل دادههای موجود تمرکز دارد تا شبیهسازی رفتاری.
ویژگی نورث استار (انادیر هُرایزن) نورث استار (وزارت خارجه آمریکا)
توسعهدهنده انادیر هُرایزن (بخش خصوصی) تیم داخلی وزارت خارجه آمریکا
کاربرد اصلی شبیهسازی و پیشبینی جنگ آگاهی موقعیتی و تحلیل دادههای جهانی
کاربران دیپلماتها، سیاستگذاران، مدیران ریسک بیش از ۱۰۰,۰۰۰ کاربر در ۲۰۰ کشور
قابلیت ویژه همزادهای دیجیتالی رهبران پشتیبانی از ۱۰۰+ زبان
دیپلماسی آینده؛ میان امید به پیشگیری و خطر سو استفاده
سامانه نورث استار نشاندهنده جهشی کیفی در کاربرد هوش مصنوعی برای اهداف بشردوستانه است. با وجود چالشهای جدی – از خطر اتکای بیش از حد تا نگرانیهای مربوط به شفافیت – نمیتوان پتانسیل تحولآفرین آن را نادیده گرفت. در جهانی که هزینههای جنگ به ۱۹ تریلیون دلار در سال رسیده است، هر ابزاری که بتواند حتی یک درگیری را پیشگیری کند، ارزش سرمایهگذاری دارد.
آینده نشان خواهد داد که آیا نورث استار به وعده خود برای تبدیل «واکنش به بحران» به «پیشگیری از بحران» عمل میکند یا اینکه خود به ابزاری برای توجیه منازعات جدید تبدیل میشود. آنچه مسلم است، ورود هوش مصنوعی به عالیترین سطوح تصمیمگیری ژئوپلیتیک، تحولی برگشتناپذیر است و جامعه جهانی باید هرچه سریعتر چارچوبهای اخلاقی و نظارتی مناسبی برای این فناوری تدوین کند.
آروید بل آیندهای را تصور میکند که در آن ابزارهایی مانند نورث استار به ابزاری استاندارد در زرادخانه دیپلماتیک کشورها تبدیل شوند. او میگوید: «من میخواهم شبیهسازی کنم چه چیزی جهان را میشکند…» و ادامه میدهد «ما از نام انادیر الهام میگیریم تا بگوییم: بسیار خب، عملیات انادیر بعدی را زودتر شناسایی خواهیم کرد.» ( انادیر نام رمز استقرار موشکهای بالستیک شوروی در کوبا در سال ۱۹۶۲ بود.)
* مدیر راهکارهای اینترنت اشیا فناپ زیرساخت
