حکم عمل نکردن به استخاره چیست؟
اسلام دین تفکر و تعقل است و پیروان خود را به اندیشیدن و بررسی جوانب مختلف امور تشویق کرده است. با این حال، گاهی انسان پس از فکر کردن و مشورت با دیگران همچنان در تصمیم گیری دچار تردید و سردرگمی می شود و در چنین شرایطی ممکن است به استخاره روی بیاورد تا برای تصمیم گیری خود راهنمایی بگیرد.
اما آیا عمل به نتیجه استخاره واجب است؟ عمل نکردن به استخاره چه حکمی دارد؟ آیا می توان برای یک موضوع چند بار استخاره گرفت؟ استخاره در چه شرایطی جایز است و استخاره برای ازدواج چه حکمی دارد؟ در این مطلب، دیدگاه مراجع تقلید و بزرگان دینی درباره این پرسش ها را بررسی می کنیم.
مقاله پیشنهادی: متن چهار قل با معنی
استخاره چیست؟
استخاره در لغت به معنای طلب خیر کردن است و در اصطلاح، به معنای طلب خیر از خداوند در شرایطی است که انسان پس از فکر و مشورت همچنان درباره انجام دادن یا ندادن کاری دچار تردید و حیرت باشد و نتواند به نتیجه مشخصی برسد.
استخاره روش های مختلفی دارد که از جمله آنها می توان به استخاره با نماز و دعا، استخاره با قرآن، استخاره با کاغذ یا «ذات الرقاع» و استخاره با تسبیح اشاره کرد.
استخاره با قرآن چگونه انجام می شود؟
استخاره با قرآن یکی از روش های شناخته شده استخاره است که بر اساس برخی روایات، در زمان پیامبر اسلام(ص) و امامان نیز مورد استفاده قرار می گرفته است.
روش استخاره با قرآن از پیامبر اسلام(ص)
سید بن طاووس از پیامبر اسلام(ص) نقل کرده است که هنگام استخاره با قرآن، ابتدا سه مرتبه سوره اخلاص خوانده شود و سپس سه مرتبه صلوات فرستاده شود. پس از آن، این دعا خوانده شود:
«قُلْ اللَّهُمَّ إِنِّی تَفَأَّلْتُ بِکِتَابِکَ وَ تَوَکَّلْتُ عَلَیْکَ فَأَرِنِی مِنْ کِتَابِکَ مَا هُوَ الْمَکْتُومُ مِنْ سِرِّکَ الْمَکْنُونِ فِی غَیْبِک»
سپس قرآن گشوده شود و استخاره از سطر اول صفحه اول انجام گیرد.
(ابن طاووس، فتح الابواب، 1409ق، ص156)
روایت امام صادق(ع) درباره استخاره با قرآن
از امام صادق(ع) نقل شده است که یکی از روش های استخاره با قرآن این است که هرگاه شخصی میان انجام دادن یا ترک کاری مردد باشد، هنگامی که برای نماز آماده شد، قرآن را بگشاید و به نخستین چیزی که در آن می بیند، عمل کند.
(طوسی، تهذیب الاحکام، 1407ق، ج3، ص310)
امام صادق(ع) همچنین درباره استخاره می فرمایند:
«ما استخاره را آموزش می دهیم همان گونه که سوره قرآن را آموزش می دهیم.»
سپس فرمودند:
«آنگاه که استخاره کردم، باکی ندارم که چه بر من واقع می شود.»
(وسائل الشیعة، ج 8، ص 66)
مقاله پیشنهادی: اسم پسر ایرانی اصیل و شیک
عمل نکردن به استخاره چه حکمی دارد؟
یکی از پرسش های مهم درباره استخاره این است که آیا پس از گرفتن استخاره، فرد از نظر شرعی موظف است مطابق نتیجه آن عمل کند یا خیر.
نظر آیت الله خامنه ای
سؤال: آیا عمل به استخاره واجب است؟
پاسخ: الزام شرعی در عمل به استخاره وجود ندارد، ولی بهتر است بر خلاف آن عمل نشود.
(«دعانویسی و استخاره»، دفتر حفظ و نشر آیت الله العظمی خامنه ای)
نظر آیت الله مکارم شیرازی
سؤال: آیا پس از انجام استخاره موظف به انجام آن هستیم؟
پاسخ: عمل به نتیجه استخاره وجوب شرعی ندارد.
بنابراین، طبق پاسخ این دو مرجع، عمل کردن به نتیجه استخاره از نظر شرعی واجب نیست، هرچند آیت الله خامنه ای توصیه کرده اند که بهتر است انسان برخلاف نتیجه استخاره عمل نکند.
آیا می توان استخاره را چند بار تکرار کرد؟
یکی دیگر از پرسش های مطرح درباره استخاره این است که اگر نتیجه استخاره مطابق میل فرد نباشد، آیا می توان دوباره برای همان موضوع استخاره گرفت؟
مراجع و بزرگان دینی، تکرار استخاره برای یک موضوع بدون تغییر شرایط را صحیح نمی دانند؛ زیرا هدف از استخاره، رفع حیرت و تردید است و پس از مشخص شدن نتیجه، تکرار آن برای همان موضوع معنایی ندارد.
نظر آیت الله خامنه ای درباره تکرار استخاره
سؤال: چند بار استخاره برای یک کار صحیح است؟
پاسخ: چون استخاره برای رفع حیرت است، بنابراین بعد از برطرف شدن حیرت با استخاره اول، تکرار آن معنی ندارد، مگر آنکه موضوع تغییر کند.
نظر آیت الله سیستانی
مسئله ۵۸۸: آیا استخاره به طریقی که امروزه در میان ما متداول است، شرعاً وارد و پسندیده است؟ و آیا تکرار آن ضرری دارد اگر با تصدّق همراه شود تا با خواسته استخاره کننده برابر گردد؟
پاسخ: استخاره به هنگام حیرت و تساوی احتمالات و رجحان نداشتن یک احتمال، به قصد رجاء انجام می شود، آن هم پس از فکر و مشورت. اما تکرار آن به سبب حیرت، صحیح نیست مگر در صورت تغییر موضوع و دادن صدقه به مقدار از مال.
نظر شهید آوینی درباره تکرار استخاره
در پاسخ به این پرسش که آیا می توان برای یک موضوع چند مرتبه استخاره کرد، چنین آمده است:
خیر؛ ولی اگر شرایط عوض شود و در اثر آن، موضوع مورد نظر که برای آن استخاره شده نیز تغییر کند، می توان استخاره را تکرار کرد. در غیر این صورت، دو مرتبه استخاره در یک موضوع کار خوبی نیست.
در این دیدگاه، تکرار استخاره برای یک موضوع می تواند این تصور نادرست را ایجاد کند که فرد به دنبال دریافت نتیجه ای متفاوت است؛ گویی می خواهد بگوید شاید پاسخ قبلی درست نبوده و باید دوباره استخاره انجام شود.
در چه شرایطی می توان استخاره را دوباره انجام داد؟
با توجه به دیدگاه های مطرح شده از سوی بزرگان دینی، تکرار استخاره برای یک موضوع در شرایط یکسان توصیه نمی شود. بنابراین، اگر نتیجه استخاره مشخص شده است، بهتر است همان پاسخ اول مورد توجه قرار گیرد.
تکرار استخاره تنها زمانی مطرح می شود که موضوع یا شرایط مربوط به آن تغییر کرده باشد. در چنین شرایطی، موضوع جدید دیگر دقیقاً همان موضوع قبلی نیست و می توان برای آن استخاره دیگری انجام داد.
چه زمانی استخاره جایز است؟
اسلام دین تفکر و تعقل است و پیروان خود را به اندیشیدن و بررسی جوانب مختلف امور دعوت کرده است. در زمان تردید و سردرگمی نیز اسلام بر مشورت با افراد دانا، آگاه، باتجربه و مورد اعتماد تأکید دارد.
بنابراین، استخاره نباید جایگزین فکر و مشورت شود. فرد ابتدا باید درباره موضوع مورد نظر تحقیق و بررسی کند و با افراد آگاه و مورد اعتماد مشورت داشته باشد. اگر پس از فکر و مشورت همچنان تردید و حیرت باقی ماند و فرد نتوانست میان گزینه های موجود تصمیم بگیرد، استخاره می تواند برای رفع این حیرت انجام شود.
در کارهای خیر نیز عمل به استخاره الزام شرعی ندارد، اما طبق پاسخ آیت الله خامنه ای بهتر است انسان برخلاف آن عمل نکند.
(«دعانویسی و استخاره»، دفتر حفظ و نشر آیت الله العظمی خامنه ای)
استخاره ازدواج چه حکمی دارد؟
ازدواج از مهم ترین تصمیم های زندگی است و به همین دلیل بعضی افراد پیش از ازدواج یا هنگام پاسخ دادن به خواستگاری به استخاره روی می آورند.
با این حال، طبق نظر مراجع تقلید، استخاره نباید جای تحقیق، بررسی و مشورت درباره ازدواج را بگیرد. ابتدا باید درباره فرد مورد نظر تحقیق شود، معیارهای ازدواج بررسی شود و با افراد آگاه و مورد اعتماد مشورت صورت گیرد. اگر پس از انجام این مراحل همچنان حیرت و تردید باقی ماند، می توان از استخاره استفاده کرد.
نظر آیت الله خامنه ای درباره استخاره ازدواج
سؤال: بنا بر آنچه گفته می شود که در کارهای خیر نیازی به استخاره نیست، آیا در مورد کیفیت انجام آنها و یا در مورد مشکلات پیش بینی نشده ای که در خلال انجام آنها ممکن است پیش بیاید، استخاره جایز است؟ و آیا استخاره راهی برای شناخت غیب محسوب می شود یا اینکه فقط خدا از آن آگاه است؟
پاسخ: استخاره برای رفع حیرت و تردید در انجام کارهای مباح است، اعم از اینکه تردید در اصل عمل باشد یا در چگونگی انجام آن. بنابراین، در کارهای خیر که در آنها حیرت وجود ندارد، استخاره لازم نیست و همچنین استخاره برای آگاهی از آینده شخص یا عمل نمی باشد.
حکم استخاره برای طلاق
سؤال: آیا در مواردی مثل تقاضای طلاق یا عدم آن استخاره با قرآن صحیح است؟ و در صورتی که شخصی استخاره کند ولی طبق آن عمل نکند، حکم چیست؟
پاسخ: جواز استخاره با قرآن یا تسبیح اختصاص به مورد خاصی ندارد، بلکه در هر امر مباحی که شخص راجع به آن تردید و حیرت داشته باشد، به طوری که قادر بر اتخاذ تصمیم نباشد، می توان استخاره گرفت و از نظر شرعی عمل به استخاره واجب نیست، هرچند بهتر است انسان با آن مخالفت نکند.
استخاره برای ازدواج از نظر آیت الله خامنه ای
سؤال: آیا استخاره با تسبیح یا قرآن در مسائل سرنوشت ساز مانند ازدواج جایز است؟
پاسخ: شایسته است انسان در اموری که می خواهد راجع به آنها تصمیم بگیرد، ابتدا تأمل و دقت کند یا با افراد باتجربه و مورد اطمینان مشورت نماید و در صورتی که با این کارها تحیّر او برطرف نشد، می تواند استخاره کند.
نظر آیت الله مکارم شیرازی درباره استخاره ازدواج
سؤال: آیا در مورد ازدواج، تجدید استخاره جایز است؟ به چه روش؟
پاسخ: در هیچ مورد تجدید استخاره درست نیست، مگر اینکه مدت قابل ملاحظه ای بگذرد یا شرایط مورد استخاره تغییر کند.
سؤال: آیا برای پاسخ دادن به خواستگار دختر، استخاره کردن مورد دارد؟
پاسخ: هرگاه بعد از مشورت و تحقیقات لازم، مشکل حل نشود، می توان از استخاره استفاده کرد.
نظر آیت الله سیستانی درباره استخاره ازدواج
پرسش: آیا برای ازدواج نیازی به استخاره است؟ برای استخاره ازدواج چه کنیم؟
پاسخ: قدر متیقن از موارد استخاره، مورد تحیر و تردد و نرسیدن به نتیجه علیرغم مشورت است.
بنابراین، بر اساس این دیدگاه، استخاره برای ازدواج زمانی مطرح می شود که فرد پس از انجام تحقیقات و مشورت های لازم همچنان در تصمیم گیری دچار حیرت و تردید باشد.
نظر مراجع درباره استخاره تلفنی برای ازدواج
با گسترش روش های ارتباطی، برخی افراد برای ازدواج به صورت تلفنی درخواست استخاره می کنند. در این زمینه نیز درباره نحوه انجام استخاره و اعتبار آن، دیدگاه هایی از سوی مراجع مطرح شده است.
نظر آیت الله نوری همدانی
اگر استخاره کننده برای انجام استخاره از قرآن یا تسبیح استفاده می کند، استخاره موثق است. انجام استخاره ها و ارائه پاسخ های تصادفی که از قبل نوشته یا ضبط شده باشند، معتبر نیست.
استخاره کننده باید برای فردی که درخواست استخاره کرده است، با استفاده از تسبیح یا قرآن استخاره را انجام دهد، نه اینکه نتایج از قبل آماده شده باشند.
نظر آیت الله مکارم شیرازی
هم استخاره و هم فردی که استخاره را انجام می دهد باید از شرایط لازم برخوردار باشند.
نظر آیت الله وحید خراسانی
استخاره کننده در انجام استخاره بی اثر نیست. حال فرد استخاره کننده، با وضو بودن، رو به قبله بودن و خلوص وی در انجام استخاره مهم است.
بر اساس این دیدگاه، برخی افراد نیز با تفضل خداوند از آیات مطالبی را درمی یابند که سایرین نمی توانند. بنابراین نمی توان گفت انجام استخاره هایی که از فرد استخاره کننده هیچ اطلاعاتی در دست نیست، معتبر باشد.
نظر مراجع درباره استخاره اینترنتی
با رواج اینترنت و سایت هایی که امکان استخاره آنلاین یا اینترنتی را فراهم می کنند، این سؤال مطرح شده است که آیا چنین استخاره هایی معتبر هستند یا خیر. مراجع تقلید در پاسخ به این پرسش، شرایط و روش انجام استخاره را مورد توجه قرار داده اند.
نظر آیت الله العظمی خامنه ای
در پاسخ به پرسش درباره استخاره اینترنتی آمده است:
«موارد مختلف است. اگر طبق روش های معمولی است مانعی ندارد.»
نظر آیت الله مکارم شیرازی
ایشان در پاسخ به این موضوع فرموده اند:
«هرگاه طوری تنظیم شده باشد که آیات آغاز یکی از صفحات قرآن را بدون اطلاع قبلی منعکس کند مانعی ندارد.»
نظر آیت الله سیستانی
در پاسخ به شیوه استخاره گرفتن، آمده است:
«روش استخاره گرفتن در مفاتیح الجنان موجود است مراجعه شود.»
نظر آیت الله نوری همدانی
ایشان درباره استخاره اینترنتی بیان کرده اند:
«اگر استخاره کننده وارد در آن رشته باشد و بتواند از قرآن مجید برداشت مناسب و نزدیک به واقع داشته باشد اشکال ندارد.»
همچنین یک تن از مجتهدان و مدرسان حوزه علمیه در این زمینه چنین پاسخ داده است:
نظر آیت الله علوی گرگانی
«اگر به گونه صحیح انجام شود مانعی ندارد، گرچه اعتنا کردن به این گونه استخاره ها از نظر ما محل تردید است.»
جمع بندی حکم عمل نکردن به استخاره
بر اساس دیدگاه های مطرح شده از سوی مراجع تقلید، عمل کردن به نتیجه استخاره از نظر شرعی واجب نیست. با این حال، در برخی پاسخ ها توصیه شده است که بهتر است انسان برخلاف نتیجه استخاره عمل نکند.
از سوی دیگر، استخاره برای زمانی است که فرد پس از فکر، بررسی و مشورت همچنان دچار حیرت و تردید باشد. بنابراین، استخاره نباید جایگزین تحقیق و مشورت شود، به ویژه در موضوعات مهمی مانند ازدواج.
همچنین اگر برای یک موضوع استخاره انجام شده و نتیجه مشخص شده است، تکرار استخاره برای همان موضوع و در همان شرایط صحیح یا پسندیده دانسته نشده است. تکرار استخاره زمانی مطرح می شود که موضوع یا شرایط آن تغییر کرده باشد.
در نتیجه، استخاره بیشتر به عنوان راهی برای رفع حیرت و تردید در امور مباح مطرح است و نباید از آن به عنوان وسیله ای برای پیش بینی آینده یا جایگزینی برای عقل، تحقیق و مشورت استفاده کرد.
